Zamieszczona poniżej publikacja jest elektroniczną wersją streszczenia monografii cmentarzyska w Kowalewku pióra Tomasza Skorupki pt. Kowalewko 12. Cmentarzysko birytualne ludności kultury wielbarskiej (od połowy I w. n.e. do początku III w. n.e.) wraz z aneksami specjalistycznymi różnych autorów; opublikowano je w pracy pod redakcją Marka Chłodnickiego pt. Archeologiczne badania ratownicze wzdłuż trasy gazociągu tranzytowego. T. II - Wielkopolska, jako jej część 3, wydaną w Poznaniu w 2001r. Wymieniona praca ukazała się w serii wydawniczej pt. Archeologiczne badania ratownicze wzdłuż trasy gazociągu tranzytowego, redagowanej przez Marka Gierlacha.

• Wstęp
• Chronologia cmentarzyska
• Obrządek pogrzebowy
• Groby ciałopalne
• Groby szkieletowe
• Drewno
• Rozmieszczenie grobów z "nietypowym" umieszczeniem szkieletu
• Podsumowanie
  ANEKSY
• A.Rewekant, S.Segieda, Wyniki badań antropologicznych szczątków kostnych ludności kultury wielbarskiej pochowanej na cmentarzysku w Kowalewku, gm. Oborniki
• E.M. Nosek, M. Kowalska, Technologia wykonania wybranych ozdób brązowych z cmentarzyska w Kowalewku, gm. Oborniki
• A. Sikorski, Tkaniny z cmentarzyska ludności kultury wielbarskiej w Kowalewku
• T. Stępnik, Skład taksonomiczny prób drewna i węgli drzewnych z Kowalewka, stan. 12, gm. Oborniki

Wstęp

Stanowisko nr 12 położone jest na południowym i zachodnim skraju wsi Kowalewko, pow. Oborniki, woj. wielkopolskie , na zachód od drogi z Kowalewka do Wargowa, między dwoma bezimiennymi ciekami wodnymi , na polu ornym o mało zróżnicowanej formie terenu (AZP 49-26, nr 46; mapa 1:10 000 - 412.442, x - 710 42, y - 728 92) (ryc. 1). Odkryte na tym stanowisku cmentarzysko należy do najcenniejszych obiektów sepulkralnych na terenie ziem polskich identyfikowanych z kulturą wielbarską. Na taki stan rzeczy wpłynął m. in. "dziewiczy" charakter stanowiska, na którym nigdy nie dokonywano jakichkolwiek prac ziemnych, a także "przyjazne" środowisko glebowe pozwalające na zachowanie się w dobrym stanie materiału zabytkowego i kostnego.

Jedynym źródłem informacji archeologicznej przed podjęciem prac wykopaliskowych była prospekcja terenowa w ramach programu AZP wykonana w 1991 r. Ponowne badania powierzchniowe przeprowadzono wiosną 1994 r. w celu szczegółowego rozpoznania stanowisk archeologicznych przed podjęciem prac związanych z planowaną budową gazociągu tranzytowego z Rosji do Europy Zachodniej (ryc. 2). Określono wówczas zasięg stanowiska 12 w Kowalewku, które objęło przestrzeń ok. 5 ha. Pozyskano z niego materiał ceramiczny i krzemienny określony jako: ślad osadniczy - kultura pucharów lejkowatych, punkt osadniczy - kultura łużycka, osada - kultura przeworska i ślad osadniczy - późne średniowiecze.

Na podstawie powyżej stwierdzonych faktów osadniczych Wojewódzki Konserwator ds. Archeologicznych w Poznaniu wydał decyzję o przeprowadzeniu w tym miejscu wyprzedzających badań ratowniczych, które rozpoczęto w czerwcu 1995 r. W obrębie stanowiska wytyczono wówczas wykop o długości 400 m i szerokości 13 m. Rezultatem prac na tym odcinku było odkrycie 198 obiektów z różnych okresów pradziejowych. Zarejestrowano pozostałości po osadach związanych z pobytem ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej, kultury pucharów lejkowatych, kultury łużyckiej, kultury pomorskiej, kultury wielbarskiej i przeworskiej. We wschodniej części stanowiska zlokalizowano cmentarzysko birytualne kultury wielbarskiej. W kolejnych latach (1996-98) poszerzono wykopy w kierunku N i S, wyłącznie w zasięgu samego cmentarzyska (ryc. 3). Zarejestrowano dalszą kontynuację w obu kierunkach osiągając krawędzie nekropoli. W ciągu 4 sezonów badań (1995-1998) łącznie odkryto 496 grobów kultury wielbarskiej. (ryc. 4).

Chronologia cmentarzyska

Podstawą ustaleń chronologicznych jest grupa 319 zespołów grobowych. W kolejnym etapie postępowania badawczego sformułowano asocjację 328 zapinek pochodzących ze 184 grobów. Następnie wydzielone grupy zapinek skorelowano z innymi przedmiotami występującymi z nimi w grobach. Wyłączono z tych obserwacji klucze, metalowe okucia szkatułek, przęśliki oraz paciorki, uznając je za element o znikomej wartości w analizowanym aspekcie. Ostatnim etapem było uszeregowanie wszystkich form zabytków w grupy (ryc. 5).

Grupa I Do najwcześniejszych elementów na cmentarzysku w Kowalewku zaliczono zapinki kapturkowate typu A.26, oczkowate typu A.51 i A.53, a także luźno znalezioną zapinkę typu A. 68. Tylko w jednym przypadku odnotowano współwystępowanie wspomnianych powyżej fibul (gr. 485). Poza zapinkami grupę tę reprezentują współwystępujące z nimi inne przedmioty. Zaliczyć do nich należy sprzączki typu AC1 i AD1, wykonane wyłącznie z żelaza, bransolety sztabkowate, szpile z haczykowatą główką, paciorki ze złotą wkładką typu 387a i f oraz bursztynowe typu 388 (1 lub 2 egzemplarze w grobie). Spośród wyrobów glinianych odnotować możemy naczynie typu IA znalezione w rowie przykurhanowym oraz przęśliki złożone jako dar grobowy. Ogólnie, elementy wyposażenia grobów zaliczone przez nas do grupy I korespondują z podfazą B1b charakterystyczną dla kultury wielbarskiej.

Grupa II W grupie II następuje znaczny przyrost elementów wyposażenia grobów. Charakterystycznymi formami są tutaj fibule oczkowate typu A.57, A.59-61, grzebykowate typu A.109-110 i A.114, silnie profilowane typu A.72, trąbkowate typu A.77-79. Wymienione zapinki współwystępują ze sobą w obrębie grupy A.III, i w jednym przypadku grupy A.IV i A.V (A.78/79 z A.110, w grobie 105). Wśród innych elementów stroju nadal występują żelazne sprzączki typu AD1. Pojawiają się nowe formy: brązowe sprzączki typu AD2 i AF2, oraz okazjonalnie żelazna sprzączka typu AD13. Towarzyszą im w niektórych przypadkach okucia końca pasa typu Mad. I, 1-2 oraz 5. Ozdoby reprezentowane są przez bransolety sztabkowate znane już z poprzedniej grupy, oraz szpile z igłowatą główką typu B I,2, klamerki esowate typu A i D, ażurowe paciorki srebrne, paciorki szklane i bursztynowe (1-3 sztuki w grobie). Naczynia ceramiczne pojawiające się przy pochówkach jako dary grobowe, odpowiadają grupie XIIIA i C. Ogólnie, grupę II w Kowalewku możemy zsynchronizować z podfazą B2a kultury wielbarskiej (ryc. 6).

Grupa III Charakterystycznymi formami grupy III są występujące już we wcześniejszym okresie fibule oczkowate typu A.59-61. Nowością stają się zapinki typu A.38-39, A.80, A.84-odm. 5, A.100, A.103, A.120-124, A.148 i A.150, a także zapinki importowane typu I.32 oraz prawdopodobnie typu I.17. Najpopularniejszymi fibulami tej grupy są okazy z kapturkiem na sprężynce typu A.38-39, często współwystępujące z zapinkami A.120. Elementy pasa reprezentują w tym czasie znane już wcześniej sprzączki typu AD 1, AD 2, przy czym częściej używane są okazy brązowe, oraz typu AF 2, a także okucia końca pasa typu Mad. I. 1-2, 5. Pojawiają się sporadycznie nowe formy sprzączek: półkoliste typu AD 5 i AD 11, a także AB1. Wśród ozdób spotykamy nadal bransolety sztabkowate, paciorki ażurowe oraz szpile typu B I, 2. Nowe formy charakterystyczne wyłącznie dla grupy III, to: bransolety taśmowate i żmijowate typu I (ryc. 7), wisiorki kuliste typu I i gruszkowate typu II oraz silnie reprezentowane metalowe szpile z profilowanymi główkami grupy B II i B IV. Te ostatnie możemy zapewne wiązać z silnym wpływem stylistycznym wytwórczości zachodniej strefy Morza Bałtyckiego określanej mianem "stylu karniszowatego". Ponadto pojawiają się szpile kościane z niewyodrębnioną główką, pierścionki typu B15 oraz klamerki esowate typu B z kabłąkiem z pojedynczego drutu, a także prawdopodobnie z wielu drutów. Znacznie zwiększa się ilość paciorków w grobach (do 29 sztuk). Wśród form ceramicznych obserwujemy ich wzrost w stosunku do okresu poprzedniego. Nowością są naczynia odpowiadające grupie IB, II, V, XIIC, XIVB i XVIIA.

Grupę III w Kowalewku odnieść możemy do podfazy B2b kultury wielbarskiej.

Grupa IV W grupie IV obserwujemy zdecydowany przyrost elementów wyposażenia grobów, charakteryzujący się wyjątkowo bogatym zdobnictwem z zastosowaniem techniki filigranu i granulacji oraz łączenia szeregu metali ze sobą (brązu, srebra, złota). Najpopularniejszymi fibulami tej grupy są okazy zaliczone do typu A.40-41, A.95-96, a także występujące w poprzednich okresach A.120-124, które współwystępują z licznymi formami. Oprócz nich charakterystycznymi zapinkami tej fazy stają się egzemplarze zaliczone do typu A.43, A.84, A.92-93, A.97, A.125-128,130, zapinki kolankowate, A.193, A.201, A.203, A.211 i A.213. Wśród elementów pasa nadal obserwujemy jednodzielne sprzączki półkoliste typu AD 1 (wyłącznie okazy brązowe) oraz AD 11. Ponownie pojawia się egzemplarz żelazny typu AC13, znany już z grupy III. Nowością stają się sprzączki dwuczęściowe - półkoliste ze skuwką typu AD 17 oraz bez skuwki typu AD 26, egzemplarze typu AF 6 i AH 1, a także szeroka gama sprzączek z prostokątną ramą typu AG 1, 3, 7, 16, 28, 37, 46 i 48. Okucia końca pasa reprezentują okazy typu Mad. I, 3 i II, 1-2 i 6. Kolejnymi elementami charakterystycznymi dla grupy IV są srebrne naszyjniki z haczykowatym zapięciem, srebrne bransolety żmijowate typu II oraz egzemplarze wężykowate z ozdobnymi zapięciami; bogate zestawy kolii składające się z licznych paciorków szklanych i bursztynowych, klamerek esowatych typu B (z jedno- lub wieloczęściowym kabłąkiem) i C, wisiorków: kapsułkowatych, gruszkowatych, wiaderkowatych i opasanych taśmą; srebrnych paciorków dwustożkowatych oraz pierścionków typu B15 i 16. Pojawiają się szpile metalowe typu B I, 3, B IX, 131 i B X, 133, kościane z wyodrębnioną główką kształtu stożkowatego i prostokątnego, ostrogi grupy II i V oraz grzebienie typu B,1 i I, A. Udział paciorków w grobach znacznie się zwiększa i dochodzi nawet do kilkuset egzemplarzy. Wśród form ceramicznych nowością są naczynia grupy IC-D, IVA-B, VIA, VIII, XaA-B, XIIB, XVA-C, XVIA-B, XVIIIA. Grupa IV w Kowalewku, ogólnie koresponduje z fazą B2/C1 w kulturze wielbarskiej (ryc. 8, 9, 10, 11, 12, 13).

Grupa V Schyłek cmentarzyska w Kowalewku (grupa V) wyznaczają nieliczne przedmioty w postaci zapinek A.161 i ostróg grupy V/VI, które odpowiadają stylistyce późnego okresu rzymskiego. Współwystępują one z przedmiotami z poprzednich okresów, a mianowicie zapinkami typu A.41 i A.201, sprzączkami typu AD 11, grzebieniami typu B,1 oraz naczyniami grupy IA. Ogólnie, grupę V w Kowalewku możemy zsynchronizować z podfazą C1a w kulturze wielbarskiej.

Podsumowując, zauważa się znaczną zmienność elementów wyposażenia grobów na cmentarzysku w Kowalewku. Wśród zapinek obserwujemy pewną popularność form z kapturkiem na sprężynce A.41 (fazy B2/C1 - C1a ), fibul oczkowatych typu A.59-61 (faza B2), z grzebykiem na główce typu A.120 - 124 (fazy B2b - B2/C1) i zapinek z wysoką pochewką typu A.201 (fazy B2/C1 - C1a). Z innych form zabytków stosunkowo długo używane były sprzączki półkoliste typu AD 1 (fazy B1b - B2/C1), typu AD2 (faza B2), typu AD 11 (fazy B2b - C1a), typu AC13 (podfaza B1b i faza B2/C1), AF 2 (faza B2), okucia końca pasa typu Mad. I, 1 - 2 (faza B2) i I, 5 (podfaza B2a i faza B2/C1), brązowe bransolety sztabkowate (fazy B1b - B2), brązowe szpile typu B I, 2 (fazy B2a - B2/C1), brązowe szpile z haczykowatą główką (fazy B1b - B2/C1), szpile kościane bez wyodrębnionej główki (fazy B2b - B2/C1), klamerki esowate typu D (podfaza B2a i faza B2/C1), pierścionki typu B15 (fazy B2b - B2/C1), paciorki ażurowe (faza B2), grzebienie jednoczęściowe typu A, I (fazy B2a - B2/C1) oraz naczynia gliniane grupy IA (fazy B1b - C1a), XIIIA (fazy B2a - B2/C1), II, V, XIIC, XIVB i XVIIA (fazy B2b - B2/C1). Pozostałe formy występują w znacznie krótszym okresie, wyłącznie w jednej fazie. Powyższe ustalenia skłaniają do pewnej refleksji. Zmiany stylistyczne wśród ozdób zachodzące w Europie środkowej w okresie rzymskim, szczególnie w kręgu nadłabskim i na Wyspach Duńskich, powodowały także szybkie przeobrażenia stylistyczne w kulturze wielbarskiej, co zapewne jest odzwierciedleniem szerokich kontaktów między tymi ugrupowaniami. W konsekwencji tych zmian, jak się wydaje na obecnym etapie badań na przykładzie cmentarzyska w Kowalewku, wątpliwe staje się wyróżnienie podfazy B2c kultury wielbarskiej, będącej zwiastunem zapoczątkowanego w fazie B2/C1 stylu "barokowego".

Obrządek pogrzebowy

Groby ciałopalne  /  Groby szkieletowe  /  Drewno  /  Rozmieszczenie grobów z "nietypowym" umieszczeniem szkieletu

Na cmentarzysku w Kowalewku odkryto 491 grobów płaskich i 5 podkurhanowych. Uwagę zwraca rozmaitość sposobów składania zwłok, ich wyposażania, odmienności konstrukcji grobów, a także przemiany zachodzące w obrządku pogrzebowym, w trakcie użytkowania cmentarzyska.

Groby ciałopalne

Najbardziej powszechnym sposobem chowania zmarłych w obrządku ciałopalnym w fazie B2 było składanie przepalonych kości ludzkich z resztkami stosu pogrzebowego, bezpośrednio w jamie grobowej. Tego typu pochówki odnotowano w 59 grobach. Jamy posiadały z reguły w poziomie kształt owalny (np. gr. 2) lub okrągły (np. gr. 20), o wymiarach do 130 x 76 cm (gr. 134). Do wyjątków należy jama grobowa w kształcie prostokąta (gr. 145). W grobach tych stosunkowo często znajdowało się wyposażenie w postaci elementów stroju, ozdób czy darów grobowych. Uwagę wśród darów zwracają naczynia gliniane (gr. 261) ze śladami wtórnego przepalenia, co może wskazywać, iż znajdowały się one wraz ze zmarłym na stosie pogrzebowym bądź blisko niego. Z kolei w grobie 26 odkryto kilkanaście drobnych fragmentów naczynia glinianego bez śladów wtórnego przepalenia.

Z końcem podfazy B2b groby ciałopalne, jamowe, bezpopielnicowe z resztkami stosu, jak można sądzić, zanikają na rzecz pochówków jamowych z przemytymi kośćmi i nie występują już w kolejnych fazach. W pięciu grobach (127, 135, 178, 424, 441) stwierdzono, iż do budowy stosu pogrzebowego użyto drewna sosnowego (ryc. 21).

Z Kowalewka pochodzi 21 grobów, reprezentujących formę ciałopalną, bezpopielnicową z przemytymi kośćmi, które można datować prawdopodobnie dopiero na fazę B2/C1. Wśród nich możemy wyróżnić dwa typy pochówków. Do typu I zaliczono 13 grobów, gdzie przemyte kości ludzkie składano w niewielkich jamach grobowych (dziś w większości przypadków nieczytelnych), w poziomie kształtu okrągłego (np. gr. 114) lub owalnego (np. gr. 148), o średnicy 12 - 42 cm, w przekroju nieckowate (np. gr. 40) bądź półkoliste (np. gr. 431). Tylko w dwóch przypadkach groby te zawierały wyposażenie (gr. 40 - przęślik; gr. 147 - m.in. srebrną klamerkę esowatą). Nie jest wykluczone, iż pochówki te składano w materiałach organicznych, w woreczkach z tkaniny lub skóry, naczyniach drewnianych (nieczytelnych w trakcie eksploracji), o czym świadczyć może kształt, a przede wszystkim zwarty charakter złożonych kości. Typ II stanowią pochówki, które nie posiadały już tak zwartego charakteru, a przepalone kości były rozproszone po całej jamie grobowej. Tego typu groby stwierdzono w 7 przypadkach. Były to zazwyczaj jamy kształtu owalnego o wymiarach od 30 do 70 cm, w profilu nieckowate (gr. 132) lub półkoliste (gr. 212). W trzech grobach znajdowało się wyposażenie: gr. 290 - szpila kościana z prostokątną główką; gr. 365 - drobne fragmenty ceramiki bez śladów wtórnego przepalenia; gr. 467 - pucharek grupy XIIIC ze śladami wtórnego przepalenia. Wśród omawianego typu pochówków należy jeszcze wspomnieć o grobie 142, gdzie nie stwierdzono przepalonych kości ludzkich. Prawdopodobnie należałoby go zaliczyć w poczet grobów symbolicznych.

Na cmentarzysku w Kowalewku odkryto 130 grobów ciałopalnych, popielnicowych (ryc. 22, ryc. 23). Popielnice zazwyczaj umieszczone były w jamach ściśle dopasowanych do średnicy naczynia. Wśród wyróżnionych zarysów tylko nieliczne jamy zdecydowanie przewyższały rozmiarami średnicę popielnicy (np. gr. 89).

Ogólnie groby popielnicowe możemy podzielić na 4 zasadnicze grupy:

Do grupy I zaliczyliśmy 87 grobów popielnicowych z dużą zawartością przemytych, przepalonych kości ludzkich złożonych w naczyniu. Groby te datować można na podfazę B2b i fazę B2/C1. Niektóre z popielnic wykazują ślady wtórnego przepalenia od strony zewnętrznej (np. naczynie z gr. 3), co sugerować może, że znajdowały się blisko stosu ciałopalnego. Omawiane pochówki z reguły zawierały wyposażenie w postaci części ubioru, ozdób i darów grobowych, w niektórych przypadkach były one bardzo liczne (np. gr. 34). W grobie 422 niewielkie kamienie przykrywały otwór popielnicy, stanowiąc zapewne pozostałość po zwartym bruku umieszczonym pierwotnie na naczyniu. Z kolei popielnica z grobu 123 stała na płaskim kamieniu. Tylko w jednym przypadku (gr. 457) stwierdzono celowe przykrywanie otworu popielnicy innym naczyniem.

Grupę II reprezentuje 7 grobów, pochodzących z faz B2b - B2/C1 (ryc. 24, ryc. 25). Są to pochówki popielnicowe z resztkami stosu pogrzebowego. Wśród nich możemy wyróżnić 2 typy pochówków. Pierwszy z nich stanowią groby popielnicowe obsypane resztami stosu i dużą ilością przepalonych kości ludzkich znajdujących się w naczyniu i poza nim (gr. 146, 246, 304, 308). Tylko w jednym grobie stwierdzono wyposażenie (gr. 304). Wśród omawianego typu na uwagę zasługuje grób 439, gdzie popielnica również była obsypana kośćmi i węglem drzewnym, a jej otwór był przykryty fragmentem innego naczynia, natomiast wewnątrz niej nie stwierdzono przepalonych kości ludzkich. Typ drugi reprezentuje przede wszystkim gr. 436, gdzie resztki stosu wraz z kośćmi i wyposażeniem znajdowały się wyłącznie w popielnicy (ryc. 26).

Do grupy III zaliczyliśmy 34 groby popielnicowe, w których znajdowały się przepalone kości ludzkie ograniczone tylko do kilku bardzo drobnych fragmentów nieokreślonych antropologicznie. Wstępnie tę grupę grobów nazywamy pochówkami "symbolicznymi" (ryc.27). Z wyjątkiem grobu 130, gdzie w popielnicy znajdowało się miniaturowe naczynie gliniane - pucharek XIIIC, pochówki te nie zawierały wyposażenia. Popielnice z reguły stały prosto otworem ku górze. Jedynym odstępstwem jest tutaj grób 306, gdzie naczynie było odwrócone dnem do góry. W czterech grobach (9, 14, 32, 130) w Kowalewku stwierdzono pozostałości po obstawie kamiennej wokół popielnicy, natomiast w grobie 13, średniej wielkości kamień znajdował się we wnętrzu popielnicy.

Wymienione powyżej pochówki stanowią, jak się wydaje, specyficzną grupę grobów na cmentarzysku w Kowalewku, jak również na całym obszarze kultury wielbarskiej. W dotychczasowej literaturze omawiającej groby popielnicowe tej kultury nie zwracano uwagi na ilość kości w popielnicy, przy jednoczesnym stopniu jej zachowania. Wyróżnienie tej grupy grobów skłania nas do poczynienia pewnych refleksji na temat przyczyn, które mogły wpłynąć na powstanie tego rodzaju pochówków. Geneza omawianej grupy, jak można sądzić, jest inna od pozostałych stwierdzonych przynajmniej na cmentarzysku w Kowalewku. Rozważając problem w aspekcie rozplanowania cmentarzyska należy zauważyć, iż zdecydowana większość omawianych grobów koncentruje się w jego południowo-wschodniej części, w strefie pochówków datowanych na podfazę B2b, i głównie fazę B2/C1. Z kolei z przeprowadzonej analizy form ceramicznych popielnic z Kowalewka wynika, iż pochówki te pojawiły się nagle w fazie B2/C1. W chronologii absolutnej podfaza ta obejmuje drugą połowę II w. i początek III w. n.e. W tym czasie tj. w latach 166-180, na terenach naddunajskich rozgrywały się tzw. wojny markomańskie. Można zatem założyć, iż grupa mężczyzn ze społeczności "kowalewskiej" brała w nich udział. W świetle tych przypuszczeń możemy przyjąć, że omawiane pochówki mogły stanowić odzwierciedlenie grobów wojowników, którzy nie wrócili z dalekiej wyprawy, polegli w walkach na południu i tam zostali pochowani. Powracający następnie towarzysze wyprawy przywieźli tylko kilka drobnych kości, które w formie symbolicznej włożono do popielnicy i pochowano na cmentarzysku w Kowalewku.

Spośród wszystkich grobów odkrytych na cmentarzysku wyróżniono 37, które możemy określić jako pochówki męskie. Z grupy tej 15 pochodzi z fazy B2/C1 i należy (z wyjątkiem 3) do osobników w wieku 35-50 lat i powyżej.

Grupę IV stanowią 2 pochówki popielnicowe (gr. 206 i 311), w których nie stwierdzono przepalonych kości ludzkich oraz wyposażenia. Groby te reprezentują typową formę określaną w literaturze jako groby symboliczne. Datować je możemy, jak należy sądzić, na fazę B2/C1.


Groby szkieletowe

Na cmentarzysku w Kowalewku odkryto 277 płaskich i 5 podkurhanowych grobów szkieletowych. Jamy grobowe wszystkich pochówków zorientowane były na osi N-S bądź zbliżone. Długość, szerokość i głębokość jam uzależniona była od wieku pochowanej osoby (krótsze, płytsze - dzieci; dłuższe, głębsze - dorośli), tylko w niektórych przypadkach zdecydowanie przewyższała długość pochowanych w nich osób (np. jama, gr. 201 posiadała dł. 340 cm). Większość pochowanych w grobach osób leżała w pozycji na wznak, z rękoma wzdłuż ciała, z głową w kierunku N (ryc. 28, ryc. 29).

W grobach szkieletowych spotykamy różnego rodzaju elementy kamienne. Wśród nich możemy wyróżnić 3 grupy, w zależności od miejsca, w których zalegały:

Grupę I stanowią groby (25 pochówków), w których kamienie umieszczono w stropie jamy. Najczęściej były to duże, pojedyncze kamienie znajdujące się w różnych częściach jamy (w N - gr. 99; w S - gr. 198; w centralnej części - gr. 433). Wystąpiły także grupy 2-5 średnich i dużych kamieni nie tworzących zwartych układów (np. gr. 273, 280). W stropie 6 grobów szkieletowych znajdowały się bruki, ułożone na jamie grobowej, składające się w większości z niewielkich kamieni (np. gr. 116).W Kowalewku odnotowano także szczególne konstrukcje kamienne. Zaliczyć do nich można układ 4 dużych kamieni ułożonych w kwadrat z 5 w środku. Możemy tutaj wyróżnić 2 warianty: z dużym (gr. 117) i małym kamieniem pośrodku (gr. 122 - ryc. 30). Niekiedy przy tego typu układach wystąpił bruk kamienny (gr. 120 - ryc. 31). Prawdopodobnie do opisanych powyżej, zaliczyć należy także układ z grobu 429, gdzie centralne miejsce zajmowała "stela" w kształcie ostrosłupa, z przylegającymi do niej innymi kamieniami stanowiącymi wzmocnienie (ryc. 32).

W tym miejscu chcielibyśmy wspomnieć o jeszcze jednym obiekcie. O ile z analizy naziemnych elementów kamiennych mogliśmy wykluczyć pochówki wyrabowane, o tyle w przypadku grobu 339 jest trudne ustalenie tego faktu, ze względu na brak materiału kostnego. Ponadto forma obiektu wydaje się być specyficzna na omawianym cmentarzysku. Jama grobowa posiadała kształt owalny o wymiarach 260 x 250 cm, w profilu zbliżony do trapezowatej o miąższości do 140 cm. W stropie, na obrzeżu, od strony zachodniej znajdowały się 3 niewielkie kamienie, stanowiące prawdopodobnie pozostałość po wieńcu okalającym jamę. W centralnej części zalegały kamienie skupione wokół dużego głazu.

Na zakończenie należy dodać, iż wszystkie opisane powyżej elementy kamienne miały na celu oznaczenie już istniejącego pochówku.

Do grupy II zaliczyliśmy 3 pochówki, gdzie kamienie wystąpiły bezpośrednio pod stropem jamy grobowej. W trzech grobach 451, 479, 341 (ryc. 33) były to pojedyncze, niewielkie kamienie, które być może znalazły się tam przypadkowo. Inaczej przedstawia się sytuacja w grobie 201, gdzie pod stropem jamy, bezpośrednio nad szkieletem, znajdowały się 4 duże kamienie (ryc. 34). Ułożone były one wzdłuż osi jamy grobowej, ostatni z nich, umieszczony w północnej części, posiadał kształt zbliżony do ostrosłupa o wysokości ok. 90 cm i szerokości u podstawy ok. 60 cm. Powierzchnia kamienia wskazuje na to, iż prawdopodobnie tylko jedna strona poddana była niewielkiej, dodatkowej obróbce. Jak się wydaje, omówiony kamień możemy uznać za "stelę".

Ostatnią III grupę reprezentują groby z kamieniami znajdującymi się na spągu jamy, bezpośrednio przy szkielecie (45 grobów). Pochówki te możemy podzielić na dwa typy. Pierwszy z nich, gdzie złożono zazwyczaj niewielkie, występujące pojedynczo lub w grupach kamienie, i tylko w nielicznych przypadkach tworzące jakiś układ. Najczęściej umieszczano je bezpośrednio przy głowie lub w niewielkiej odległości od niej (14 grobów - wśród nich możemy wyróżnić grób 219, gdzie za głową ułożone były półkoliście drobne kamienie) (ryc. 35). Poza tym wystąpiły one przy rękach (5 grobów), na klatce piersiowej (1 grób), przy miednicy (2 groby), nogach (8 grobów) i w pobliżu stóp (10 grobów), rzadko w tym samym grobie w różnych miejscach (7 grobów). Do typu drugiego zaliczyliśmy układ dużych kamieni odkryty w 5 grobach. Sposób ich ułożenia sugeruje, iż możemy mieć tutaj do czynienia z ideą składania zwłok w komorach kamiennych.

Drewno

Pozostałości po kłodach drewnianych stwierdzono w 6 grobach. Posiadały one kształt prostokątny o prostych (gr. 74) lub lekko zaokrąglonych bokach (gr. 88 - ryc. 36), (ryc. 37), w przekroju zbliżone do półkolistego lub nieckowatego, o miąższości od 10 do 20 cm. Długość ich oscylowała między 215 cm a 260 cm, przy w miarę stałej szerokości 60-70 cm. Do wyrobu kłód użyto drzewa liściastego (gr. 88) i sosny (gr. 77 i 95). Pozostałe nie zostały określone bądź nie pozyskano materiału do przeprowadzenia analizy gatunkowej. W trzech grobach stwierdzono węgiel drzewny, co może świadczyć, o drążeniu pnia przy użyciu ognia. Na cmentarzysku groby te wyraźnie koncentrowały się w jego wschodniej części. Tylko w dwóch z nich odkryto wyposażenie, które pozwala określić czas pochówku na podfazę B2b i fazę B2/C1.

W 13 grobach z Kowalewka, z faz B2 i B2/C1, odkryto prawdopodobnie pozostałości po prostych trumnach zbudowanych z desek. Tylko w jednym przypadku możemy określić jej wymiary - gr. 330 - dł. ok. 190, szer. 50 cm. Do ich budowy użyto drewna liściastego (dębu - gr. 349 i 487).

Nieliczne, drobne fragmenty drewna, które znaleziono w 13 pochówkach, w większości (7 grobów) stanowią pozostałość po drzewach liściastych (w tym 2 dębu). W przeciwieństwie do analizowanych powyżej kłód i trumien, wystąpiły one zazwyczaj w jednym miejscu, bezpośrednio przy szkielecie. Możemy przypuszczać, że odkryte fragmenty drewna stanowią pozostałość po "wymoszczeniu" gałązkami dna jamy grobowej. Tego typu praktyki odkryto w grobach datowanych na cały czas funkcjonowania cmentarzyska.

Do wyjątkowej grupy pochówków szkieletowych należy zaliczyć 19 grobów z faz B2a - C1a, w których odnotowano obecność węgli drzewnych. Znajdowały się one w różnych częściach jamy grobowej, bezpośrednio przy szkielecie, w mniejszej lub większej ilości - w grobie 153 wypełniały całą jamę. Występowanie węgli drzewnych w grobach związane jest zapewne z paleniem ognisk rytualnych podczas ceremonii pogrzebowych, a następnie użyciem ich resztek do obsypania ciała zmarłego. W Kowalewku dysponujemy tylko jednym przykładem (gr. 64), gdzie w stropie jamy zarejestrowano spaleniznę, którą możemy interpretować jako pozostałość po ognisku. W pozostałych przypadkach niemożliwe jest ustalenie miejsca po ogniskach, choć jak się wydaje, mogły być one palone bezpośrednio przy jamie grobowej, a następnie dokładnie usuwane. Szczególną uwagę zwraca analiza gatunkowa odkrytego drewna. Spośród 19 oznaczeń, w 15 przypadkach była to sosna. Być może to nie przypadek, iż właśnie tego drewna użyto. W wielu społecznościach antycznych, jak też nowożytnych wierzono, że sosna wrzucona do grobu ma wzmocnić odlatującą duszę, a zwłoki uchronić od zepsucia; ponadto sosna jest symbolem nieśmiertelności i smutku.

Rozmieszczenie grobów z "nietypowym" umieszczeniem szkieletu

Na cmentarzysku w Kowalewku możemy odnotować groby, które odbiegają od standardowego ułożenia, tj. w pozycji wyprostowanej, na wznak, z rękoma wzdłuż ciała (ryc. 38).Najliczniejszą grupę stanowią pochówki z ręką zgiętą w łokciu - 13 grobów. W 10 przypadkach była to ręka lewa, w 2 prawa, w 1 obydwie ręce. Do kolejnej grupy omawianych pochówków zaliczyliśmy 5 grobów, w których zmarli leżeli na wznak z lekko podkurczonymi nogami. Zarejestrowana długość jamy grobowej w tych przypadkach znacznie przekraczała sam pochówek. Tak więc nie musiała tutaj zachodzić potrzeba zginania nóg celem umieszczenia w niej ciała, jak to miało miejsce na innych cmentarzyskach kultury wielbarskiej. Z Kowalewka pochodzą 4 pochówki ze skrzyżowanymi nogami. Spotykamy również groby ze skrzyżowanymi rękoma. W grobie 495 ręce zmarłego osobnika złożone były na brzuchu (ryc. 39), z kolei w grobie 433 pod plecami. W grobach 154 i 273 pochówek został złożony z rękoma pod miednicą. Jak można przypuszczać w obu pochówkach, jak również w przypadku wymienionego powyżej grobu 433, zapewne chodzi o skrępowanie rąk. Podłoże tego typu zabiegu może obejmować cały szereg interpretacji. Z kolei w grobie 423 zmarły leżał nieznacznie na lewym boku.

Na cmentarzysku w Kowalewku widoczne jest głębokie respektowanie istniejących już pochówków. Spośród 496 analizowanych grobów tylko w nielicznych przypadkach stwierdzono naruszenie wcześniejszych pochówków.

W jamie grobu 236 odkryto 3 pochówki: 2 szkieletowe (gr. 236 - pierwotny; gr. 233 - wtórny) i 1 ciałopalny popielnicowy, wtórny (gr. 238, z podfazy B2b) znajdujący się w brzegu jamy grobowej. Groby szkieletowe to prawdopodobnie pochówki kobiet, grób popielnicowy nie został oznaczony antropologicznie. W tym przypadku możemy jednoznacznie stwierdzić, iż pochówki szkieletowe złożone zostały w tej samej jamie grobowej, na różnych poziomach, jeden nad drugim. Natomiast pozostałości grobu ciałopalnego znalazły się tam wtórnie na skutek wkopu rabunkowego dokonanego w tym miejscu. W związku z tym nie można dokładnie określić, gdzie znajdował się on pierwotnie względem pochówków szkieletowych.

W grobie 17 z podfazy B2b odkryto popielnicę, w której wnętrzu znajdowały się kości dziecka, w wieku 0 - 7 lat oraz osobnika dorosłego (być może kobiety). W tym kontekście omawiany pochówek możemy uznać za rodzinny.

W jamie grobu 66 z podfazy C1a (prawdopodobnie mężczyzna, 20 - 25 lat), w górnych partiach szkieletu wystąpiły przepalone kości ludzkie należące do dziecka w wieku 0-7 lat oraz węgle drzewne. Nie jest wykluczone, iż zostały one złożone równocześnie z pochówkiem szkieletowym.

W przeciwieństwie do powyżej opisanego przykładu gdzie zaobserwowano podwójny pochówek o odmiennych cechach obrządku pogrzebowego, pozostałe 4 przypadki (gr. 332 z fazy B2/C1; gr. 333 z fazy B2; gr. 334 z fazy B2/C1; gr. 335 - okr. rzymski; gr. 349 z fazy B2/C1; 350 - okr. rzymski; gr. 391 z podfazy B2b; gr. 392 - okr. rzymski) podobnego współwystępowania należy rozważać na innej płaszczyźnie. We wszystkich stwierdzono wkopy rabunkowe, w związku z czym, nie możemy określić wcześniejszej lokalizacji grobów ciałopalnych zniszczonych podczas "plądrowania" jamy grobowej pochówków szkieletowych.

W stropie jamy grobowej pochówku szkieletowego 253 z podfazy B2a, wystąpiły dwa pochówki o obrządku ciałopalnym: grób popielnicowy z przemytymi kośćmi (gr. 252 z fazy B2/C1) należący do osobnika dorosłego w wieku 20 - 35 lat oraz grób bezpopielnicowy z resztkami stosu (gr. 261 z fazy B2) nieokreślony antropologicznie. Podobny przypadek odnotowano w stropie grobu szkieletowego 451 (mężczyzna, adultus) z podfazy B2b, gdzie odkryto pochodzący z tej samej podfazy pochówek ciałopalny, jamowy nr 441 (kobieta, dorosła) złożony wraz z resztkami stosu.

W 3 przypadkach mamy do czynienia z popielnicą wkopaną w jamę grobową istniejącego już pochówku szkieletowego: jama gr. 331 (faza B2/C1, dziecko 6 lat); popielnica gr. 309 (faza B2/C1, nieokreślony); jama gr. 224 (podfaza B2b, kobieta 20 - 35 lat); popielnica gr. 228 (faza B2/C1, 20 - 35 lat); jama gr. 241 (faza B2/C1, nieokreślony); popielnica gr. 240 (faza B2/C1, osobnik dorosły) (ryc. 40).

Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o grobach, gdzie stwierdzono nieznaczne nachodzenie na siebie jam grobowych pochówków szkieletowych. Przypadki takie stwierdzono w 3 miejscach na cmentarzysku w Kowalewku. Są to pochówki: wcześniejszy gr. 344 z fazy B2/C1; późniejszy gr. 345 z fazy B2/C1; wcześniejszy gr. 365 z fazy B2/C1; późniejszy gr. 355 z fazy B2/C1; wcześniejszy gr. 483 z fazy B2/C1; późniejszy gr. 482 z fazy B2/C1. Jak widać z przedstawionej powyżej chronologii wszystkie pochówki zostały złożone w tej samej fazie (tj. B2/C1), jednakże w różnym czasie.

W północno - zachodniej części cmentarzyska w Kowalewku zarejestrowano 2 obiekty rowkowe (ob. 644 i 645). Posiadały one w poziomie kształt półkolisty o wymiarach 6.5 x max. 1.0 m i ok. 10.0 x max 1.6 m, w przekroju nieregularny o miąższości do 25 cm. Obiekty te możemy interpretować jako pozostałości rowów przykurhanowych. W stropie jednego z nich wystąpiły na całej jego długości nieduże kamienie, stanowiące zapewne pozostałość po wieńcu okalającym nasyp ziemny (bądź tylko jego część). Centralne miejsce, w zrekonstruowanym zasięgu kurhanu, zajmował pochówek szkieletowy (grób 484 (ryc. 41), kobieta, 20 - 30 lat) pochodzący z podfazy B1b. Na pd. - wsch. od niego wystąpił kolejny grób (gr. 485, kobieta, 20-25 lat), datowany na podfazę B2a. W tym miejscu należy przyjąć, iż z bliżej nieokreślonych przyczyn (intensywna orka, budowa pobliskiej drogi i związana z tym niwelacja terenu itp.) kurhan ten stał się nieczytelny w terenie.

Niewątpliwie bardzo ciekawie, w aspekcie przestrzennym cmentarzyska w Kowalewku przedstawiają się 3 centralnie umieszczone pochówki, wokół których w promieniu ok. 5 m nie wystąpiły inne groby  (ryc. 4). Są to pochówki szkieletowe ułożone w jamach usytuowanych na osi N - S - gr. 64 (brak kości), 100 (prawdopodobnie mężczyzna, 20 - 35 lat) i 112 (prawdopodobnie mężczyzna, 35 - 50 lat). W stropie grobu 64 znajdowała się niewielka jama wypełniona węglami drzewnymi, natomiast w jamie grobowej nie stwierdzono obecności kości ludzkich. Pozostałe pochówki zostały skrupulatnie spenetrowane przez "rabusiów". W tych przypadkach nie ograniczono się wyłącznie do penetracji północnej części jamy, jak to miało miejsce w innych wyrabowanych grobach, lecz przekopano ją całą, a następnie resztki szkieletu rozrzucono i umieszczono w niej duże kamienie, które prawdopodobnie pierwotnie znajdowały się w stropie. W żadnym z omawianych grobów nie stwierdzono wyposażenia. Biorąc pod uwagę różnego rodzaju sposoby konstruowania kurhanów w obrębie kultury wielbarskiej możemy założyć, iż na cmentarzysku w Kowalewku istniały kolejne 3 kurhany o nasypie ziemnym, lecz bez jakichkolwiek elementów kamiennych (kręgów, wieńcy itp.).

Podobne zjawisko występowania "pustych przestrzeni" na cmentarzyskach możemy zaobserwować w Masłomęczu oraz Gródku n/ Bugiem. W przypadku cmentarzyska w Gródku n/ Bugiem mamy do czynienia z centralnie umieszczonym pochówkiem, z kolei w Masłomęczu wystąpił obiekt o bliżej nieokreślonej funkcji. Według A. Kokowskiego idea powstania pustego placu na cmentarzysku w Masłomęczu wiąże się z tradycją budowania kręgów kamiennych i lokalizowania wokół nich grobów; przy braku odpowiedniego materiału prawdopodobnie groby wyznaczają krąg. Przeciwko tej koncepcji opowiada się T. Grabarczyk zwracając uwagę na fakt jednoczasowego założenia "kręgu" i początku funkcjonowania cmentarzyska, a także na nieregularne, w aspekcie chronologicznym, usytuowanie grobów wokół niego. W konfrontacji z powyższymi uwagami wydaje się, iż nie ma większego znaczenia rozmieszczenie grobów pochodzących z różnych faz chronologicznych, czego najlepszym przykładem może być cmentarzysko w Kowalewku. Koncentracje grobów w znacznej bliskości pustych "placów" mogą być odzwierciedleniem więzów rodzinnych pomiędzy pochowanymi, a nie "uporządkowaną strefową" kolejnością składania pochówków.

Reasumując, w świetle przedstawionych powyżej uwag, możemy przyjąć, iż na cmentarzysku w Kowalewku istniały kolejne 3 kurhany ziemne, o średnicy ok. 10-12 m i wysokości ok. 1 m. Trudno jest określić czas ich powstania ze względu na brak wyposażenia pochówków. Wydaje się jednak, że należy je łączyć z początkiem cmentarzyska. Jeżeli nawet nie istniały one w podfazie B1b, to przestrzeń wydzielona pod ich usypanie była respektowana przez cały okres funkcjonowania nekropoli.

W tym miejscu chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę na 2 pochówki (gr. 188 i 353) zlokalizowane w południowej części cmentarzyska. Znajdują się one, podobnie jak przedstawione powyżej groby, centralnie w pustych placach. Być może istniały tutaj niewielkie "kopczyki" o średnicy ok. 6 m. Na uwagę zasługuje grób 353, w którym znaleziono naszyjnik, nielicznie reprezentowany na cmentarzysku. Obydwa groby były uszkodzone przez wkop rabunkowy.

Na zakończenie należy dodać, iż w tej sytuacji mielibyśmy do czynienia z pierwszym, poświadczonym cmentarzyskiem płaskim i kurhanowym kultury wielbarskiej w Wielkopolsce, na południe od Noteci. Jedyne znane kurhany z tego obszaru pochodzą z Łężców i Palędzia Kościelnego, lecz nie stwierdzono poza nimi grobów płaskich.

Elementy ubioru oraz ozdoby spotykamy zarówno w grobach ciałopalnych jak i szkieletowych. Do typowego ułożenia części ubioru i ozdób w grobach należą przedmioty związane z ich pierwotną funkcją - zapinki noszone na ramionach i piersiach, bransolety na rękach, sprzączki i okucia pasa na brzuchu bądź jego okolicy, ostrogi na nogach, elementy kolii na szyi.

Poza taką lokalizacją przedmiotów w grobach możemy wyróżnić pochówki, w których wystąpiły one w miejscach niezwiązanych z ich funkcją oraz sposobem używania. Na cmentarzysku w Kowalewku odkryto 12 grobów, w których zapinki znajdowały się w miejscach nie związanych z ich "standardową" funkcją. W grobach 80, 358 i 373 (ryc. 42) fibula wystąpiła na lewej ręce, w grobie 184 przy łokciu prawej ręki, natomiast w grobie 263 i 368 przy nogach. W grobach 63 i 157 zapinki znajdowały się w niewielkiej odległości od szkieletu. Nie jest wykluczone, iż spinały one całun. Z kolei w grobie 74, 162, 242, 395 odkryto je przy głowie, gdzie prawdopodobnie umieszczone były na czapce lub czepcu.

Wśród grobów z elementami pasa możemy wyróżnić 10 pochówków, w których odkryte przedmioty wskazują, iż pas został włożony do jamy grobowej po złożeniu ciała. W przypadku grobów 164 i 234 pas położono po lewej stronie osoby zmarłej, w grobach 107, 110, 198 i 358 na piersiach, z kolei w grobach 166 i 423 zdeponowano go między nogami. Prawdopodobnie w grobie 318 znajdował się drugi, długi pas, który złożono na zmarłej. Zapewne drugi pas znajdował się także w grobie 369, gdzie za czaszką odkryto złącze ogniwkowe.

Okucia nie zawsze występują wraz z innymi elementami pasa. W grobie 254 okucia końca pasa zdeponowane zostały w niewielkiej "szkatułce" bez okuć metalowych, znajdującej się za głową zmarłej. Okuć tych nie można łączyć z pozostałymi elementami pasa znalezionymi w grobie i należy je traktować jako dar grobowy sensu stricte. Być może podobny przypadek miał miejsce w grobie 421. Z kolei w grobie 282 okucia końca pasa znajdowały się w jednym ciągu wraz z paciorkami i brązowymi kółkami. Jedno z nich potraktowane zostało jako wisiorek, poprzez wyłamanie jednej blaszki w górnej części i zwinięcie drugiej w uszko, drugie przerobiono na kółko.

Na cmentarzysku w Kowalewku w niektórych grobach z paciorkami możemy prawdopodobnie zaobserwować zjawisko rozrywania kolii i składania ich na zwłokach. Przypadki tego typu praktyk odnotowano w grobach 84, 201, 282, 351, 353 i 375. Ponadto w grobie 320, znaleziono dwie kolie wraz z klamerkami esowatymi. Pierwsza z nich znajdowała się bezpośrednio pod brodą, druga natomiast złożona była na piersiach. W grobach 87 i 223 odkryto paciorki przy elementach pasa, co jednoznacznie wskazuje, iż były one na nim zawieszone. Nie jest wykluczone, że pojedyncze paciorki noszono na rękach (gr. 485 - ryc. 43), czy na nogach (gr. 338 - ryc. 44). Paciorki składano także jako dary grobowe (znajdowane wśród innych darów tj.: naczyń, grzebieni itd.). Takie przypadki odnotowano w grobach 156, 223, 353, 357 i 375.

Miejsce odkrycia pierścionków w grobach szkieletowych w Kowalewku (gr. 201 i 320) wskazuje, że znajdowały się na jednym sznurze z paciorkami szklanymi i bursztynowymi, gdzie pełniły funkcję zawieszek (ryc. 45). Na innych cmentarzyskach spotyka się je z przyczepionymi do nich elementami np. z miniaturami kluczy, paciorkami czy też wisiorkami.

Do pozostałych przedmiotów stanowiących wyposażenie grobowe możemy zaliczyć grzebienie, naczynia gliniane, szkatułki, klucze oraz przęśliki.

Grzebienie stanowiły stosunkowo często spotykaną formę daru grobowego, składaną w fazach B2 i C1a (ryc. 46). Spotykamy je zarówno w pochówkach szkieletowych (30 grobów), jak i ciałopalnych (17 grobów). W grobach szkieletowych składano je najczęściej w nogach (8 - np. gr. 216), za głową (6 - np. gr. 166). Poza tym wystąpiły one na lewej ręce (4 - np. gr. 80), bezpośrednio przy głowie (4 - np. gr. 187), między nogami (3 - np. gr. 103), z boku jamy grobowej (2 - np. gr. 351), składano je także na zwłokach (2 - np. gr. 263).

Naczynia gliniane, w zdecydowanej przewadze niewielkich rozmiarów, stanowiły prawie wyłącznie wyposażenie grobów szkieletowych (tylko w nielicznych grobach ciałopalnych stwierdzono obecność tej kategorii zabytku - np. gr. 37, 130 i 261). W grobach tych umieszczano je przy lub za głową (np. gr. 84 i 196), przy rękach (np. gr. 195), przy nogach (np. gr. 216) i między nimi (np. gr. 103). Spotykamy również pochówki, gdzie naczynia złożono bezpośrednio na osobie zmarłej (na piersi - np. gr. 242; na barku - np. gr. 192). Naczynia w grobach pojawiają się w fazach B2a - C1a, najczęściej jednak występują w fazie B2/C1.

Rytuał wkładania do grobów szkieletowych i ciałopalnych szkatułek z metalowymi elementami i kluczy pojawia się w podfazie B2b i trwa przez całą fazę B2/C1 (ryc. 47). W grobach szkieletowych omawiane elementy spotykamy z reguły za głową (np. gr. 201) lub w nogach (np. gr. 379) pochowanej osoby. Wyjątek stanowi grób 201, gdzie klucz wraz ze złączami ogniwkowymi leżał po wewnętrznej stronie, lewej ręki oraz bezpośrednio na niej. Jak należy sądzić, pierwotnie przytwierdzony był do pasa. Prawdopodobnie również klucz z grobu 361 znajdował się przy pasie, o czym może świadczyć jego lokalizacja na kości udowej.

W tym miejscu chcielibyśmy omówić 2 znaleziska metalowych elementów szkatułek. Skrzyneczka z grobu ciałopalnego 182 posiadała długie, taśmowate okucia przy końcach lekko rozszerzone, prawdopodobnie umieszczone na dłuższym boku (ryc. 48), z kolei na krótszym znajdowały się okucia w kształcie litery U (ryc. 49). Na wieku, oprócz prostokątnego okucia zamka z dwoma otworami, znajdować się musiało kółko przytwierdzone za pomocą sztabki obejmującej obręcz, następnie skutej, zamontowanej w drewnie i rozwidlonej. Omawiane kółko służyło zapewne do podnoszenia lub przesuwania wieka. Szkatułka z grobu szkieletowego nr 201 składała się z brązowego, prostokątnego, z zaklęśniętymi dłuższymi bokami okucia zamka, mocowanego 4 nitami (dł. 1.7 cm), żelaznej sprężyny, 2 taśmowatych, prostokątnych okuć żelaznych oraz 2 podwójnych brązowych taśm połączonych ze sobą nitami, które prawdopodobnie scalały kolejne elementy drewniane. Na podstawie tych ostatnich okuć możemy określić przypuszczalną grubość ścianek szkatułki, która wynosiła ok. 1.0 - 1.3 cm.

Przęśliki możemy odnotować prawie we wszystkich typach grobów ciałopalnych i szkieletowych, pochodzących z faz B1b - C1a. W grobach szkieletowych zazwyczaj składane były na zmarłym (np. gr. 63), za głową (np. gr. 88), między nogami (np. gr. 103) lub w nogach (np. gr. 227). W grobie 254 przęślik znajdował się w drewnianej szkatułce bez okuć metalowych. W tym miejscu chcielibyśmy poświęcić nieco uwagi tego typu przedmiotom. W literaturze przęśliki traktowane są zwykle jako archeologiczny wyznacznik płci w przypadkach, gdy nie dysponujemy oznaczeniami antropologicznymi. Przyjmuje się, że przęślik stanowi atrybut wyłącznie przypisywany kobietom. W przypadku nekropoli w Kowalewku, z podfazy B1b pochodzą 2 pochówki z przęślikami, które zostały zdeponowane w grobach kobiecych (gr. 484 i 495). W podfazie B2a nadal wyposażane są w nie kobiety (gr. 254, 485), osoby dorosłe (gr. 313), wyjątkowo dziecko (gr. 256). W kolejnej podfazie (B2b) widać zdecydowaną dominację grobów kobiet i ogólnie ujętych osób dorosłych (10 grobów), przy 2 pochówkach dzieci (gr. 318 i 324). W fazie B2/C1 nadal najwięcej jest grobów z przęślikami wśród pochówków kobiet i osób dorosłych (17 grobów), lecz wzrasta w tym czasie ilość pochówków dzieci (5 grobów) i pojawiają się 2 groby męskie (gr. 195).

Reasumując, o ile w przypadku osobników dorosłych zachowane są porównywalne proporcje, to w Kowalewku widać zdecydowaną przewagę występowania przęślików w grobach dziecięcych.

Występowanie darów oraz ich liczba w zespołach grobowych na cmentarzysku w Kowalewku jest różna. Z przeprowadzonej analizy współwystępowania poszczególnych elementów wyposażenia grobów (78 pochówków) możemy wnioskować, iż w fazach B1b - B2a wkładano do grobu zaledwie jeden przedmiot - przęślik lub naczynie. W kolejnej podfazie (B2b) pojawiają się już zestawy składające się z 2 (4 groby) lub wyjątkowo 3 elementów (gr. 477). W tym czasie rejestrujemy nowe kategorie zabytków: grzebienie, szkatułki i szpile. W fazie B2/C1 występują już dary grobowe składające się z 1-5 elementów. Oprócz analizowanych przedmiotów odnotować możemy także paciorki, gładziki kamienne, przedmioty kościane, pucharek szklany czy przęślicę (ryc. 50). Jak się wydaje, w podfazie C1a pozornie następuje redukcja elementów, lecz wynika to zapewne z faktu, iż dysponujemy jedynie 5 grobami datowanymi na ten okres.

Wielokrotnie w literaturze sygnalizowano lub też podejmowano próby określenia funkcji szpil w grobach Spośród 86 grobów, w których znajdowały się szpile (często więcej niż jedna), analizie możemy poddać 67 z nich. Biorąc pod uwagę położenie szpil w grobach wynika, iż 32-krotnie znajdowały się one bezpośrednio na, bądź przy głowie i związane były zapewne z wystrojem głowy - wpięte we włosy lub czepiec, czapkę. Najczęściej spotykanym tutaj typem są okazy brązowe grupy B, I (16 grobów) oraz szpile kościane (9 grobów). W pozostałych przypadkach występują szpile metalowe z ozdobnymi główkami grupy II i IV (5 grobów), szpile z haczykowatą główką (2 groby) i w jednym przypadku egzemplarz typu B X, 133.

Poza tym, szpile wystąpiły w różnych miejscach szkieletu: w okolicach czaszki i miednicy, przy rękach, nogach i stopach. Przeważają tutaj szpile z haczykowatą główką (19 grobów), ponadto wystąpiły okazy metalowe grupy I (7 grobów) i grupy X (2 groby), a także kościane (3 groby) (ryc. 51). Na podstawie położenia powyżej wymienionych szpil możemy przyjąć, iż w przypadku cmentarzyska w Kowalewku wykorzystywano je do spinania całunu, którym owinięte lub przykryte było ciało osoby zmarłej. Wśród omawianej grupy należałoby wspomnieć jeszcze o innych możliwościach interpretacyjnych. W grobie mężczyzny (gr. 235) przy prawej kości ramieniowej znalezione zostały dwie szpile kościane bez wyodrębnionych główek, stanowiące jedyne wyposażenie. Być może mamy tutaj do czynienia z ową spiną (kolcem) wymienianą przez Tacyta. Tak więc używano tutaj zamiast zapinek, szpil do spinania szaty. Podobną funkcję spełniała zapewne szpila kościana z brązowymi kółkami znaleziona w grobie nr 110.

Niezależnie od typu szpil (z wyjątkiem egzemplarzy z główką w kształcie kółka, występujących wyłącznie w grobach męskich), pozostałe spotykamy we wszystkich kategoriach płci przez cały okres funkcjonowania cmentarzyska. W fazach B2b - B2/C1 spotykamy się z odrębnym zjawiskiem, a mianowicie składaniem szpil jako daru grobowego (ryc. 52). Tego typu praktyki odnotowano w 16 grobach. W zdecydowanej większości są to egzemplarze typu B I, 2 (13 grobów), poza nimi wkładano szpile z haczykowatą główką (6 grobów) i kościaną (1 grób). W żadnym z grobów nie stwierdzono pochówku mężczyzny.

Ogólnie przyjmuje się, iż klamerki esowate były funkcjonalnie związane z kolią (naszyjnikiem) i służyły do jej spinania, choć we wcześniejszej literaturze kojarzy się je jako samodzielnie występujące zawieszki. Na przykładzie cmentarzyska w Kowalewku możemy poczynić pewne uwagi.

Na 26 zespołów grobowych, w których wystąpiły klamerki esowate, w 7 przypadkach nie towarzyszyły im inne elementy (paciorki, wisiorki itp.). Wśród 5 grobów datowanych na podfazę B2a, w 2 zespołach przy klamerkach znajdowały się 3 paciorki (gr. 162, 487). W pozostałych grobach klamerki wystąpiły samodzielnie. W podfazie B2b nadal utrzymuje się podobna tendencja: 2 groby z samymi klamerkami, 2 groby z 1 paciorkiem. Dopiero w fazie B2/C1 rejestrujemy już zdecydowaną przewagę grobów z klamerkami i innymi elementami kolii (paciorkami, wisiorkami). Na 17 zespołów grobowych datowanych na ten okres tylko w 2 nie zarejestrowano dodatkowych ozdób.

Z powyższych uwag wnioskujemy, że w fazie B2 klamerki esowate (ryc. 53) noszono z przodu lub z boku, częściej jako zawieszki zaczepione o dwa końce sznurka, rzemienia, lub poprzedzające go metalowe skuwki. Dopiero w fazie B2/C1, wraz z napływem większej ilości paciorków, coraz częściej z nimi łączone, pełniły rolę "klasycznych" zapięć, szczególnie praktycznych przy zdejmowaniu i zakładaniu, (czasem bardzo licznych w paciorki i inne ozdoby) kolii. Jak można sądzić z obserwacji terenowych, noszono je z przodu, gdzie pełniły zarazem funkcję ozdobną.

Należy podkreślić, iż powyższych obserwacji dokonano wyłącznie na podstawie zachowanych "trwałych" elementów kolii. Tylko w sporadycznych przypadkach możemy odnotować paciorki wykonane z innych materii organicznych (np. z grobu 84 pochodzi paciorek wykonany z nasiona). Klamerki esowate odnotowano w grobach dzieci, kobiet i w jednym przypadku mężczyzny (gr. 396, bez dodatkowych elementów kolii).

Na cmentarzysku w Kowalewku możemy odnotować 37 grobów naruszonych w przeszłości (ryc. 54, ryc. 55). Fakt ten możemy, stwierdzić jedynie w przypadku grobów szkieletowych, gdzie jest to najbardziej czytelne. Wkopów rabunkowych dokonywano przeważnie w północnej części jamy (z reguły pozostała część szkieletu była nienaruszona). Tylko w dwóch przypadkach wkop objął cały grób (100 i 112), a kości znajdujące się w nim zostały rozrzucone. Po dokonaniu penetracji stosowano różnego rodzaju praktyki. Polegały one na umieszczeniu czaszki między nogami (gr. 284), na piersiach (gr. 361 - ryc. 56), odwróceniu jej o 180 stopni wokół własnej osi (gr. 327 i 413).

Nie wszystkie omawiane pochówki zostały pozbawione wyposażenia. Być może wynika to z faktu, iż mamy do czynienia na cmentarzysku w Kowalewku z wkopami rabunkowymi dokonanymi już po zakończeniu funkcjonowania cmentarzyska, a zatem część przedmiotów wykonanych z metali, szczególnie brązu i żelaza posiadała zaawansowany stopień korozji, a co za tym idzie - nie była atrakcyjna (porzucona zapinka w grobie 353). Inaczej przedstawia się sprawa zabytków wykonanych z metali szlachetnych: srebra i złota, które do chwili odkrycia przez autora badań zachowane były w bardzo dobrym stanie (niektóre przedmioty ze srebra pokryte były ciemnym nalotem - oksydowanie).

Podsumowując, obrządek pogrzebowy na cmentarzysku w Kowalewku znamionuje występowanie zarówno grobów ciałopalnych i szkieletowych, tych ostatnich również o charakterze płaskim i podkurhanowym. Odmienność w stosowaniu kremacji i inhumacji nie była uzasadniona różnicami płci, wieku, zamożności pochowanych osób. Rysują się wyraźnie zmiany zachodzące w obrządku pogrzebowym. Respektowane są istniejące już pochówki, co wiąże się z oznaczaniem ich na powierzchni gruntu, wykorzystując różne formy konstrukcji kamiennych. Panuje bezwzględny zakaz wkładania broni i narzędzi do grobu, co odzwierciedla typową dla kultury wielbarskiej regułę kulturową.

Rozwój czasoprzestrzenny i zmiany obrządku pogrzebowego na cmentarzysku w Kowalewku scharakteryzować możemy następująco:

W podfazie B1b, w północno-zachodniej części nekropoli, zostaje usypany kurhan ziemny kryjący pochówek szkieletowy nr 484. Prawdopodobnie powstają kolejne kurhany bądź miejsca pod nie zostają zarezerwowane. Z 4 dobrze datowanych grobów, 3 znajdują się bezpośrednio przy nich. Niewątpliwie bardzo istotnym elementem w kwestii rozplanowania cmentarzyska w Kowalewku jest czwarty z pochówków (gr. 490). Wyznacza on zasięg północnej części nekropoli, który w żadnej z późniejszych faz nie zostaje przekroczony. Wszystkie odkryte groby pochodzące z omawianej podfazy to pochówki szkieletowe.

W podfazie B2a obok inhumacji (25 grobów) pojawia się nowa forma traktowania zwłok, a mianowicie kremacja. Ciałopalenie reprezentują groby jamowe, bezpopielnicowe z resztkami stosu (11 grobów). Wspomniane obiekty zasadniczo koncentrują się wokół pustych placów (kurhanów) i przy północnej rubieży cmentarzyska. Pojedyncze pochówki zostają złożone w południowym i południowo-wschodnim krańcu nekropoli. W kurhanie I rejestrujemy kolejny pochówek (gr. 485). Z omawianej fazy pochodzą pochówki umieszczane w trumnach, a także obsypywane węglem drzewnym.

W podfazie B2b, w obrębie obrządku ciałopalenia następują istotne zmiany w porównaniu z poprzednim okresem. Obok składania spalonych szczątków ludzkich wraz z resztkami stosu pogrzebowego bezpośrednio w jamach grobowych, rejestrujemy po raz pierwszy pochówki umieszczone w popielnicy. Wśród grobów popielnicowych dominują pochówki bez węgli drzewnych, stanowiące zapewne przejaw powolnego zaniku tradycji zsypywania do grobu resztek stosu pogrzebowego, który nastąpi w kolejnej fazie. W omawianym okresie obserwujemy składanie kolejnych pochówków wokół pustych placów (kurhanów), a także wyraźną koncentrację grobów w południowo-wschodniej części cmentarzyska. Widać już wyraźnie, iż zasięg cmentarzyska został ostatecznie wyznaczony, o czym mogą świadczyć groby usytuowane na wszystkich jego krańcach. Można przypuszczać, iż w fazie tej powstaje już zorganizowany plan przestrzenny pod przyszłe pochówki, a teren ogrodzono.

W fazie B2/C1 następują istotne zmiany w obrębie grobów ciałopalnych. Całkowicie, jak się wydaje, zanikają pochówki jamowe, bezpopielnicowe z resztkami stosu. W ich miejsce prawdopodobnie pojawiają się pochówki jamowe, bezpopielnicowe z czystymi kośćmi, złożonymi bezpośrednio w jamie lub prawdopodobnie w materii organicznej np. woreczkach. Obok znanych już standardowych grobów popielnicowych z dużą zawartością przepalonych kości ludzkich i wyposażeniem, nowością stają się groby popielnicowe, w których złożono zaledwie kilka drobnych kości bez wyposażenia oraz groby symboliczne. Jak się wydaje, jako przejaw konserwatyzmu z poprzedniego okresu należy uznać 3 groby, gdzie popielnice zawierały resztki stosu pogrzebowego. Widoczny jest znaczny wzrost naczyń glinianych w grobach szkieletowych. Pojawiają się nowe kategorie darów grobowych: dzban brązowy (ryc. 59, ryc. 60), pucharek szklany (ryc. 61), przęślica, przedmioty kościane i kamienne.

Podobnie jak w poprzednich fazach część grobów ulokowana została wokół pustych placów (kurhanów). Obserwujemy także znaczny wzrost liczby grobów w południowo-wschodniej i południowej części cmentarzyska.

Z podfazy C1a pochodzi 5 grobów szkieletowych zlokalizowanych w północno-wschodniej i południowo-wschodniej części cmentarzyska.


Podsumowanie

Cmentarzysko w Kowalewku należy do szczególnie ważnych odkryć archeologicznych w Polsce w ostatnich latach z uwagi na możliwość poznania jego pierwotnej wielkości. Dostarczyło ono jednocześnie nowych elementów do poznania kultury wielbarskiej w Wielkopolsce. Wśród 496 grobów pochodzących z okresu od podfazy B1b do podfazy C1a, stwierdzono prawie wszystkie znane formy pochówków w kulturze wielbarskiej. Wyposażenie tych grobów stanowiły głównie ozdoby i części stroju, przy jednoczesnym braku broni i narzędzi do zajęć wyspecjalizowanych.

Wśród elementów wyposażenia zmarłych znajdują potwierdzenie kontakty kulturowe utrzymywane przez społeczność związaną z cmentarzyskiem w Kowalewku z kręgiem nadłabskim i Wyspami Duńskim, zauważalne zwłaszcza w detalach (piramidki, motyw ósemkowy itp.) i kompozycjach stroju. Zapewne za pośrednictwem tych obszarów napływały do Kowalewka importy rzymskie fali "słowacko-duńskiej" i "duńskiej". W materiale z Kowalewka odzwierciedlone były również powiązania z kultura przeworską, wyrażone poprzez znaczną liczbę szpil kościanych i niektóre elementy stroju (m. in. zapinkę A.43, sprzączkę AG 37, okucie końca pasa Mad. I, 3), a także elementy obrządku pogrzebowego takie jak węgle drzewne ze stosów ciałopalnych czy przepalone naczynia gliniane.

Stan badań nad kulturą wielbarską w Wielkopolsce przed badaniami w Kowalewku uznać było można za niezadowalający. Była to konsekwencja szczupłej bazy źródłowej. Największymi stanowiskami o charakterze sepulkralnym były cmentarzyska płaskie w Słopanowie i Lutomiu. Pozostałe, zdecydowanie mniejsze, pochodzące zazwyczaj z odkryć przypadkowych dostarczyły często znalezisk o niepewnej przynależności do zespołów, względnie o niejasnym pochodzeniu. Szczególną tego egzemplifikacją jest cmentarzysko w Kruchowie.

Z dotychczasowych ustaleń wynikało, iż najwcześniejsze elementy, znamionujące pojawienie się w Wielkopolsce kultury wielbarskiej pochodzą ze schyłku podfazy B1. Wyraźny jej rozwój przypadać miałby dopiero w podfazę B2b. Z kolei załamanie się osadnictwa wielbarskiego nastąpiło tutaj w podfazie C1b do fazy C2, względnie w podfazie C1b .

W świetle nowych materiałów z Kowalewka oraz wyników prac wykopaliskowych na pobliskich osadach prowadzonych w ramach badań na gazociągu należy nieco zweryfikować dotychczasowe ustalenia.

Cmentarzysko w Kowalewku usytuowane jest w środkowym dorzeczu Samicy Kierskiej charakteryzującej się wyjątkowymi walorami sprzyjającymi rozwojowi osadnictwa. Analizując wstępnie rozwój osadnictwa z okresu przedrzymskiego i rzymskiego na tym obszarze zauważa się, że źródła archeologiczne zostały tutaj wyraźnie zmutiplikowane dopiero po przeprowadzeniu penetracji powierzchniowej prowadzonej w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski. Wcześniej dysponowaliśmy z tego okresu niewielką tylko grupą znalezisk.

Uszczegółowienie obszaru osadniczego w dorzeczu Samicy Kierskiej znajdujemy w wynikach badań wykopaliskowych prowadzonych na 5 stanowiskach, gdzie odkryto pozostałości osadnictwa z okresu przedrzymskiego i rzymskiego. Cztery z nich znajdowały się na trasie gazociągu transeuropejskiego.

Na podstawie znanych nam faktów możemy stwierdzić, iż w dorzeczu Samicy Kierskiej, w okresie przedrzymskim funkcjonowało, dość stabilne już osadnictwo związane z ludnością kultury przeworskiej. Kiedy nastąpiło jej rozproszenie trudno jest dokładnie ustalić.

W podfazie B1b pojawiają się tutaj pierwsze ugrupowania związane z ludnością kultury wielbarskiej. Wówczas to założono osadę i cmentarzysko w Kowalewku, stan. 12, a także prawdopodobnie osadę w Kowalewku, stan. 3. Osadnictwo to funkcjonuje do podfazy C1a późnego okresu rzymskiego. Zmiany w zasiedleniu nastąpiły w podfazie C1b kiedy to pojawia się tutaj ludność kultury przeworskiej. Wiąże się to z wyraźnym przesunięciem tego ugrupowania na północ, wzdłuż środkowej Warty. Założone zostają osady w Wargowie, stan. 4 i Kowalewku, stan. 3 i 12, w miejscu istniejących wcześniej osad ludności kultury wielbarskiej. Prawdopodobnie istnieje także cmentarzysko o bliżej nieokreślonej lokalizacji w Objezierzu.

Konkludując, pojawienie się osadnictwa kultury wielbarskiej w Wielkopolsce północnej nastąpiło w podfazie B1b. W tym czasie zajęte zostają tereny północno-zachodniej i północnej Wielkopolski wzdłuż rzeki Noteci i Warty (tej ostatniej do zakola w okolicach Obornik Wlkp.). Zostają założone cmentarzyska w Kowalewku, Lutomiu, oraz prawdopodobnie w Pęckowie i Kowanówku. W fazach B2-B2/C1 obserwujemy ekspansję tej ludności na pozostałe tereny Wielkopolski północnej, a także na wschodnią część Ziemi Lubuskiej. W podfazie C1a nastąpiło rozproszenie jej osadnictwa na terenach na zachód od rzeki Warty. Przestają funkcjonować cmentarzyska w Kowalewku, Lutomiu, Słopanowie i Mutowie. W miejscach wcześniejszych osad ludności kultury wielbarskiej powstają nowe osady "przeworskie" (Kowalewko 3 i 12) podobną sytuację obserwujemy na cmentarzyskach. Z kolei na wschód od Warty nadal obserwujemy elementy związane z kulturą wielbarską aż do fazy C2 późnego okresu rzymskiego.

Poniżej przedstawiono wyniki badań antropologicznych, które objęły szczątki kostne osobników ludzkich pochodzące zarówno z grobów szkieletowych (tab. 1), jak i ciałopalnych (tab. 2). W pierwszym etapie prezentowanej ekspertyzy zebrano informacje dotyczące określenia płci i wieku badanych osobników. O ile w przypadku pochówków szkieletowych ocena płci i wieku osobników w chwili śmierci nie nastręcza wielu problemów (oczywiście w sytuacji, gdy zachowuje się wystarczająca liczba fragmentów diagnostycznych), to wyznaczanie wieku, a zwłaszcza płci osób poddanych kremacji jest w większości wypadków niezmiernie trudne (tab. 3 - 4).

W związku z tym nieco uwagi poświęcono kryteriom oceny płci i wieku osobników pochowanych w grobach ciałopalnych. Głównym jednak źródłem informacji o wieku zmarłego osobnika był stan obliteracji szwów czaszkowych oceniany również endokranialnie. W ocenie płci osobników z grobów ciałopalnych przyjęto podejście metodyczne polegające na analizie jak największej liczby cech diagnostycznych, gdyż powszechnie wiadomo, że niemożliwe jest określenie płci w oparciu o pojedynczą cechę metryczną lub morfologiczną.

Kolejnym etapem analizy (tab. 5) była ocena kształtowania się średnich wartości cech czaszki (tab. 6) i szkieletu postkranialnego (tab. 7 - 8) badanych osobników.

Ekspertyzę zakończono rezultatami badania odontoglificznego (tab. 9) zębów ludności pochowanej w Kowalewku.


Szczegółowe wyniki analiz dla poszczególnych grobów szkieletowych (tab. 1) oraz ciałopalnych (tab. 2) załączone są w formie plików do ściągnięcia, podobnie jak rezultaty pozostałych badań.

Do pobrania tabele 1 - 9 w formacie *.rtf (26 kB)
Do pobrania tabele 1 - 9 w formacie *.gif (1575 kB)

Z odkrytych na cmentarzysku w Kowalewku zabytków do badań technologicznych wytypowano grupę ozdób brązowych (10 szt.), jedną srebrną esowatą klamerkę oraz dzban brązowy. Ozdoby brązowe charakteryzowały się znacznym stopniem zniszczenia. Na ich powierzchni widoczne były nawarstwienia korozyjne z pozostałościami podłoża. W badaniach składu chemicznego wykorzystano dwie metody: nieniszczącą metodę mikroanalizy rtg (EDXS) (do małych ozdób) oraz metodę atomowej spektroskopii absorpcyjnej (AAS) w przypadku większych zabytków, takich jak poszczególne elementy dzbana brązowego. W przypadku metody AAS pobrane mikropróbki roztworzono w niewielkich ilościach kwasów i oznaczono takie pierwiastki, jak: srebro, cyna, ołów, cynk. Korzyścią z zastosowania metody AAS jest duża dokładność oznaczeń. Mikroanaliza (EDXS) pozwala na obserwację powierzchni całego zabytku o niedużych rozmiarach, a nawet mikroobszarów, umożliwiając ocenę składu jakościowego i oszacowanie składu ilościowego. Badania zostały przeprowadzone w mikroskopie scanningowym (SEM). Wyniki mikroanalizy przedstawiono w postaci wykresów.

Obserwacje powierzchni wybranych fragmentów zabytków są pokazane na planszach przy omawianiu poszczególnych egzemplarzy. Jak wynika z rezultatów mikroanalizy EDXS, kabłąki zapinek i dzban wykonano z brązu o zróżnicowanej zawartości cyny i ołowiu, mniejszą zawartością cyny charakteryzują się blaszki cylindryczne otaczające sprężyny. Zawartość domieszek cynku i srebra nie przekraczała 0,06%. W zapince z grobu 280 zidentyfikowano niewielkie ilości złota, które prawdopodobnie wchodziły w skład użytego do wytopu materiału.

Srebro wykorzystane do wykonania drutów na filigrany jest wysokiej próby, powyżej 90%, podczas gdy ozdobne repusowane blaszki zostały sporządzone ze stopu zawierającego do 30% miedzi. Skład stopu, z którego odlano dekoracyjny uchwyt dzbana, różni się od pozostałych odlewów dużą ilością ołowiu (11,8% Pb) i podwyższoną zawartością cynku (0,37% Zn). Tak duża ilość ołowiu niewątpliwie ułatwiła precyzyjne odlanie ozdobnego uchwytu.

Grzebienie zapinek z reguły były dekorowane koszulkami srebrnymi. Koszulki na zbadanych zapinkach można podzielić na trzy grupy:
      - Koszulki wykonane z gładkiej blachy z wysokiej próby srebra, czasami z ozdobnie zakończonymi brzegami.
      - Koszulki z filigranem, w którym kilka drucików srebrnych o średnicy 1 mm zostało skręconych w przeciwległych kierunkach. Filigrany ujęto w zygzakowato nacięte krawędzie blaszki srebrnej. Prawdopodobnie nacięcie blaszki miało zapobiegać przesuwaniu się filigranów. Różnice w staranności wykonania koszulek z filigranami mogą sugerować, iż powstały one w kilku warsztatach produkcyjnych.
       - Koszulki z blachy srebrnej o podwyższonej zawartości miedzi, dochodzącej do 30%, repusowanej we wzór imitujący filigran. Koszulki te umieszczono po obu stronach kabłąka zapinek oraz na cylindrach otaczających sprężynę.

Na zapinkach z grobów 170, 280, 320 (zapinki 1,2,3) zaobserwowano szaro-czarną warstewkę zidentyfikowaną metodą EDXS jako utlenioną cynę. Do przymocowania elementów ozdobnych na ogół używano stopu cynowo-ołowianego, a nie czystej cyny. Cała zewnętrzna powierzchnia zapinki z grobu 280 jest pokryta cyną pomimo braku koszulki srebrnej.

Klamrę esowatą z grobu 320/5 sporządzono ze srebra różnej próby. Jej rdzeń tworzą grube druty srebrne, do których przymocowano dekoracyjne filigrany. Filigrany wyko­nano ze srebra bardzo wysokiej próby, podczas gdy globulki i granulki na zakończeniu zapinki charakteryzują się znaczną zawartością miedzi, podobnie jak grubsze konstrukcyjne druty.

Próbki tekstyliów pochodzą z 17 pochówków "szkieletowych" z różnych sektorów cmentarzyska. Nie wdając się w szczegóły dotyczące klasyfikacji i datowania zespołów grobowych, stwierdzić można, iż są to generalnie obiekty z faz B2a - B2/C1 okresu rzymskiego. Rozpoznane tekstylia zasługują na uwagę z kilku powodów: pochodzą ze stosunkowo "krótkiego" odcinka czasowego; znaleziono je w grobach reprezentantów obojga płci; są resztkami odzieży, pasów i/lub woreczków: w niektórych przypadkach zarejestrowano kilka rodzajów tkanin przy szkielecie (co częściowo ułatwia rekonstrukcję stroju "grobowego").

Ekspertyzy laboratoryjne - makro - i mikroskopowe - wykonano w Instytucie Biologii Środowiska UAM pod kierunkiem dr Adama Głazaczowa (łącznie 836 pomiarów). Wyniki i wnioski, jakie można było sformułować, omówiono zgodnie z ogólnie przyjętym schematem opisu technicznego, obejmującym dobór i obróbkę surowca (zasadniczo tylko wełny), przygotowanie przędzy i tkanie. Dokonano też próby oceny poziomu wykonania wyrobów i opisu hipotetycznego wyobrażenia ubioru zmarłego. Źródła z Kowalewka są znacznie uboższe (ilościowo - jakościowo) od niektórych "inwentarzy tekstylnych" z cmentarzysk okresu wpływów rzymskich, jednak pokusimy się o ich krótką charakterystykę. W przypadku Kowalewka dysponujemy głównie pozostałościami tkanin, które zachowały się dzięki "konserwującemu" działaniu tlenków metali, co - a mamy tę świadomość - determinuje i znacznie deformuje nasze skromne "rekonstrukcje" odzieży.

W pochówkach kobiet zachowały się tkaniny na zapinkach z okolic obojczyka (prawa i lewa strona). Negatywy i szczątki tekstyliów można łączyć ze stosunkowo grubymi tkaninami wierzchnimi (splot płócienny i skośny gatunku III i IV) oraz cieńszymi (gatunku II - grób 198). Lokalizacja tekstyliów i upięcie fibul sugeruje - na podstawie analogii - iż zmarłe mogły być ubrane w suknie i koszule (być może z długimi rękawami). Niewykluczone, że jedna z zapinek mogła przytrzymywać zarzuconą na wierzch chustę. W grobie 156 do dwóch zapinek (po prawej) "przykleiło się" kilka fragmentów tkanin. Oczkowata była ozdobą sukni, natomiast grzebykowata zapewne spinała pelerynę-płaszcz.

Przy szkieletach mężczyzn rozpoznano tkaniny po prawej stronie obojczyka (zapinka) i przy kościach miednicy (okucie, sprzączki do pasa). Raczej były to fragmenty średniej grubości i grubych tkanin płóciennych i skośnych (gatunku III i IV), które przypuszczalnie łączyć należy z płaszczem (grób 330); pozostałościami spodni lub koszuli (groby 62, 167, 369); parcianym paskiem (bądź woreczkiem na wyposażenie - grób 215).

Najmniej danych mamy w odniesieniu do dzieci, acz wszystkie tkaniny znaleziono przy obojczyku (lewa strona - podobnie jak w pochówkach o nieokreślonym wieku i płci). Trudno odpowiedzieć, czy dzieci ubrano w proste koszule (tuniki), wykonane z delikatnej tkaniny (splot skośny, gatunek II - grób 419) czy grubszy jedno - lub dwuczęściowy strój (płócienny, gatunku III i IV). W grobie 419 zapinka "wisiała" na zdecydowanie grubszej przędzy. Niewykluczone, że "na ostatnią drogę" dzieci były ubierane podobnie jak dorośli, szczególnie kobiety (opatulone w chusty i spięte fibulą). Do grobów wkładano im bardziej bogate wyposażenie. W pochówkach "nieokreślonych" stwierdzono podobny zestaw tekstyliów jak w pochówkach dzieci (sploty płócienne i skośny, gatunku II-IV).

Próby drewna i węgli drzewnych przeznaczone do analiz dendrologicznych pobrano na birytualnym cmentarzysku kultury wielbarskiej funkcjonującym od połowy I w. n.e. do początków III w. n.e. Pochodziły one z 45 grobów szkieletowych, 10 grobów ciałopalnych i 1 kurhanu, nie wszystkie jednak próby pozwalały na oznaczenie. W przypadku grobów szkieletowych próby drewna pobierane były z pozostałości trumien i kłód oraz drewnianych ­ elementów wyposażenia. Odnotowano także stosunkowo licznie występujące w grobach szkieletowych węgle drzewne będące być może świadectwem zabiegów związanych np. z symbolicznym oczyszczaniem grobu.

1. Trumny i kłody
Ślady trumien bądź kłód rejestrowano w wielu grobach, ale jedynie w ośmiu przypadkach stan zachowania destruktów drewna umożliwiał pobranie próby, z których tylko cztery pozwalały na mniej lub bardziej dokładne oznaczenie. Jednak pomimo tak skąpej bazy źródłowej zauważalna jest pewna prawidłowość. Otóż trumny lub kłody wykonywano jedynie z drewna gatunków liściastych, przynajmniej dwóch rodzajów, z których jednym był dąb, a drugim bliżej nieokreślony rodzaj należący do drzew liściastych rozpierzchłonaczyniowych

2. Drewniane elementy wyposażenia grobowego
Do tej kategorii zaliczono jedenaście prób, ale jedynie w czterech przypadkach możliwe było określenie funkcji. W pierwszym (grób 254) zanotowano destrukty dębowej szkatułki na drobne przedmioty. W drugim, odnotowanym w grobie 379, próbę pobrano z resztek wrzeciona z brązowym okuciem i szklanym paciorkiem. W pozostałych dwóch przypadkach drewno przytwierdzone było do żelaznych elementów szkatułek (groby 156 i 223). Warto zwrócić uwagę także na próby drewna dębowego z grobu 349. Pobrano je z okolic brązowego dzbana rzymskiego, mogły być one pozostałością pojemnika / skrzynki, w której znajdowało się naczynie, lub też trumny, której pozostałości czytelne mogły być jedynie w tym miejscu (ryc. 62)

3. Węgle drzewne w grobach szkieletowych
W 21 grobach szkieletowych zaobserwowano obecność węgli drzewnych. W kilku przypadkach (groby 82, 84, 86, 95, 153) ich ilość była znaczna, a można ją jeszcze dodatkowo powiększyć o drobne ułamki węgli, które nie zostały oznaczone. W przebadanych próbach dominuje drewno sosnowe, aczkolwiek pojawiły się pojedyncze próby dębowe oraz innych liściastych.

4. Węgle drzewne w grobach ciałopalnych
Węgle drzewne obserwowane w grobach ciałopalnych są, jak się wydaje, pozostałościami stosów kremacyjnych. Z przebadanych prób wynika, że na stosy wybierano bez wyjątku drewno sosnowe. Być może na ten wybór miały wpływ zawarte w tym drewnie żywice, a także powszechność występowania tego drzewa. Wydaje się, że charakterystyczny jest brak w próbach węgli drzew liściastych.